Tak samo jak wiele osób prowadzących działalność gospodarczą, znalazłeś się w trudnej sytuacji – posiadasz z żoną rozdzielność majątkową, przy czym pomaga ona w prowadzeniu firmy, nie będąc w niej oficjalnie zatrudniona. W świetle prawa jest więc bezrobotna. Tymczasem, z wypracowanego przez Ciebie majątku zostało kupionych na nią, jako właścicielkę, kilka mieszkań. Co stanie z tym majątkiem w razie, gdyby doszło do rozwodu? Czy mieszkania „wrócą” do Ciebie, skoro żona ewidentnie nie posiadała środków na ich zakup? Czy też może odwrotnie – w związku z tym, że żona jest jedynym właścicielem tych lokali, nie będzie musiała się nimi z Tobą dzielić, jako byłym już mężem?

Czy majątek osobisty współmałżonków podlega podziałowi po rozwodzie?

Powinieneś wiedzieć, że majątki osobiste współmałżonków, a takie jedynie istnieją w Waszym małżeństwie, gdyż posiadacie ustrój rozdzielności majątkowej, nie podlegają podziałowi pomiędzy nich po rozwodzie, nawet, gdy zachodzi pomiędzy nimi duża różnica wartości. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy pomiędzy małżonkami została ustanowiona rozdzielność majątkowa z tzw. wyrównaniem dorobków, ale w Twoim przypadku tak nie jest.

Oznacza to, że po orzeczeniu rozwodu, każdy ze współmałżonków pozostaje przy swoim majątku osobistym i nie dochodzi pomiędzy nimi do żadnych podziałów sądowych, gdyż takim podlega jedynie wypracowany majątek wspólny.

Więcej pisałem o tym w artykule pt. „Alimenty oraz podział majątku po rozwodzie bez orzekania o winie”

Powyższe oznacza, że mieszkania należące formalnie do Twojej żony, a więc stanowiące część jej majątku osobistego, po rozwodzie pozostaną jej własnością.

Tego rodzaju perspektywa z całą pewnością nie budzi Twojego entuzjazmu, jednakże musisz zdawać sobie sprawę, iż nie jesteś na zupełnie przegranej pozycji. Z punktu widzenia prawnego bowiem, Twoje wydatki na zakup mieszkań żony stanowią…

Wydatki i nakłady z majątku osobistego na majątek osobisty współmałżonka

Musisz wiedzieć, że przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyróżniają jedynie dwie sytuacje związane z rozliczeniem wydatków i nakładów pomiędzy małżonkami poczynionych:

• z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z nich,
• z majątku osobistego jednego z nich na majątek wspólny.

W praktyce może zaistnieć jeszcze jedna – wydatki i nakłady z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego. Z tym właśnie przypadkiem mamy do czynienia, gdy pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej.

Niestety, wspomniany akt prawny nie reguluje takiej sytuacji. Dlatego też rozliczenie takich wydatków i nakładów odbywa się w oparciu na przepisy zawarte w Kodeksie cywilnym.

Zanim przejdziemy do rozważań, w jaki sposób można odzyskać tego rodzaju inwestycje, najpierw wyjaśnijmy sobie…

Co to są wydatki i nakłady?

Definicja obu tych pojęć jest bardzo krótka i w zasadzie oczywista:

• „wydatkami” są wszelkie koszty ponoszone przez małżonków w związku z nabyciem nowych przedmiotów majątkowych, na przykład mieszkania czy samochodu,
• „nakłady” to wszelkiego rodzaju koszty przeznaczone na daną rzecz, a wynikające z konieczności utrzymania jej w odpowiednim stanie lub ulepszenia, na przykład na remont mieszkania.

Jeśli więc mieszkania zostały kupione wyłącznie ze środków pieniężnych należących do Twojego majątku osobistego, to uznać trzeba, że poczyniłeś wydatki na majątek osobisty żony, gdyż pozostajesz z nią od samego początku małżeństwa w rozdzielności majątkowej. Wszelkie koszty poniesione z Twojego majątku na przedmiotowe lokale po ich nabyciu, będą już nie „wydatkami”, a „nakładami”.

Jak odzyskać wydatki i nakłady z majątku osobistego na majątek osobisty współmałżonka?

Jak wspomniałem powyżej, aby otrzymać zwrot wydatków i nakładów poczynionych ze swojego majątku osobistego na majątek osobisty współmałżonka, konieczne jest odwołanie się do przepisów Kodeksu cywilnego. Jakich?

Z pomocą w takich sytuacjach przychodzą przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, zawarte w art. 405 i nast. w/w aktu prawnego.

Zgodnie z nim, osoba która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązana jest do jej zwrotu na rzecz uprawnionego.

Odnosząc powyższy przepis do sytuacji, w której nastąpiło nabycie mieszkań ze środków pieniężnych należących do majątku odrębnego jednego ze współmałżonków, niewątpliwie doszło po jego stronie do zubożenia, a po stronie drugiego małżonka przeciwnie – do wzbogacenia. Tym samym, aktywa majątku tego ostatniego niewątpliwie w ten sposób wzrosły, a zwiększenie to wyraża się właśnie wartością poczynionych na niego wydatków przez małżonka – inwestora.

Czym jest bezpodstawne wzbogacenie?

Jego istota polega na tym, że bez podstawy prawnej powstaje sytuacja, polegająca na wzroście majątku po stronie osoby wzbogaconej, kosztem jednoczesnego pogorszenia sytuacji majątkowej osoby zubożonej. Powoduje to, iż na tej właśnie podstawie można rozliczyć nakłady dokonane przez jednego z małżonków na majątek drugiego, w sytuacji, gdy domaga się on zwrotu ich wartości. Dotyczyć to może wszelkich wydatków na nieruchomość należącą tylko do jednego ze współmałżonków, w postaci na przykład przeprowadzenia remontu lokalu mieszkalnego.

Musisz wiedzieć, że w myśl wskazanych powyżej przepisów, zubożony małżonek w pierwszej kolejności będzie mógł domagać się zwrotu korzyści w naturze, a dopiero gdy nie byłoby to możliwe – zapłaty jej wartości. Obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w jej zamian albo jako naprawienie szkody.

Trzeba jednak pamiętać, iż aby skutecznie dochodzić zwrotu wydatków i nakładów, konieczne jest udowodnienie przez występującego z roszczeniem, że:

• doznał zubożenia,
• druga strona uzyskała wzbogacenie,
• istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy tymi obydwoma okolicznościami.

Dodać należy, że obowiązek zwrotu uzyskanej korzyści wygasa, jeżeli wzbogacony zużył ją lub utracił, chyba że powinien liczyć się ze istnieniem takiej powinności.

Jak odzyskać świadczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia?

Aby odzyskać od swojej byłej żony poczynione wydatki z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, musisz wystąpić z odpowiednim pozwem. Właściwy miejscowo jest w tym przypadku Sąd, w którego okręgu pozwany, a więc Twoja była żona, ma miejsce zamieszkania. Jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 100 tys. zł, wówczas powództwo wytacza się przed Sąd rejonowy. W sytuacji zaś, w której wartość ta jest wyższa, pozew należy złożyć w Sądzie okręgowym.

Podkreślić należy, że to na Tobie, jako powodzie spoczywa w całości obowiązek udowodnienia, że zaszły okoliczności, które podniosłeś w pozwie, a więc, że dokonałeś wydatków na mieszkania żony faktycznie ze swojego majątku osobistego. Możesz w tym celu posłużyć się wszelkimi środkami dowodowymi, w tym przede wszystkim dokumentami w postaci potwierdzenia przelewów, jak również świadkami.

Musisz przy tym pamiętać, aby przed wystąpieniem przez Ciebie do Sądu nie upłynął…

Termin przedawnienia

Roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia ulegają przedawnieniu w terminie sześciu lat, przy czym jego bieg rozpoczyna się od dnia, w którym stały się one wymagalne.

Trzeba mieć jednak na uwadze, iż ponieważ Twoje wydatki na nieruchomości żony zostały poczynione w czasie trwania związku małżeńskiego, zastosowanie ma przepis Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym, bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa. W Twoim przypadku więc, termin przedawnienia przysługujących Ci roszczeń w stosunku do żony, rozpocznie się dopiero od daty, kiedy zostało rozwiązane Wasze małżeństwo, a więc po uprawomocnienia się wyroku rozwodowego.
Co się stanie, gdy upłynie termin przedawnienia?

Otóż, w takim przypadku, roszczenie formalnie nie wygasa, a więc istnieje dalej, jednak osoba, przeciwko której ono przysługuje może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia.

Pomoc żony w firmie

O pomocy formalnie niezatrudnionej żony w firmie pisałem szczegółowo we wpisie „Alimenty oraz podział majątku po rozwodzie bez orzekania o winie” – jeśli chcesz się dowiedzieć więcej, powinieneś się z nim zapoznać.

Tutaj jedynie ograniczę się do konkluzji, iż fakt, że Twoja żona udzielała pomocy w prowadzeniu prze Ciebie firmy, nie ma żadnego wpływu na panujące pomiędzy Wami stosunki majątkowe.

Niezasadne było żądanie powódki zasądzenia odsetek ustawowych od daty orzeczenia rozwodu stron, bowiem świadczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest świadczeniem bezterminowym i wymaga dla swej wymagalności wezwania do zapłaty. Skoro powódka nie wzywała pozwanego do zapłaty przed datą wytoczenia powództwa, to wymagalność roszczenia powódki mogła powstać najwcześniej z datą doręczenia pozwu w niniejszej sprawie.

Rozliczenia mogą przybierać postać rozliczeń wyrównawczych, związanych z przyczynieniem się przez jednego z konkubentów (małżonków) do powiększenia majątku drugiego z nich. Jeżeli wspólna aktywność konkubentów (małżonków), ze względu na brak wymaganych przez prawo przesłanek, nie doprowadziła do wspólności określonych przedmiotów majątkowych, wzajemne rozliczenia mogą być dokonane na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, o rozliczeniu nakładów i wydatków na cudzą rzecz. Przy czym zgodnie z utrwalonym stanowiskiem nauki i judykatury przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu należy stosować wtedy, gdy brak innej podstawy prawnej, na jakiej możliwe byłoby przywrócenie równowagi majątkowej, naruszonej bez prawnego uzasadnienia, jak również wtedy, gdy inne środki połączone są z większymi trudnościami. W szczególności przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu mają zastosowanie, gdy brak umownej lub deliktowej podstawy uwzględnienia roszczenia o zwrot nakładów dokonanych na majątek jednego z konkubentów (małżonków) przez drugiego partnera, chyba że szczególne okoliczności faktyczne sprawy wskazują na istnienie innej podstawy prawnej tych rozliczeń (Wyrok SA w Szczecinie z 19.11.2019 r., I ACa 553/19, LEX nr 2848122).

Zgodnie z treścią art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Oznacza to więc, że powódka domagająca się zwrotu kwoty wyłożonej na majątek pozwanego musi wykazać konkretnie kiedy, jakie i jakiej wartości czyniła na majątek partnera (a później męża).

Małżonek, chcąc dochodzić zwrotu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty, musi sprostać podstawowym zasadom postępowania cywilnego, czyli udowodnić fakt posiadania środków z majątku osobistego, które stanowiły nakład na majątek wspólny. Za adekwatne dowody nie mogą być uznane same oświadczenia małżonka dotyczące tego faktu, co więcej musi on przedstawić na ten fakt wszelkie możliwe dowody.

Autor: Kancelaria Piotr Kaczmarek i Partnerzy www.adwokatgd.pl