Jako przedsiębiorcę, z pewnością nurtuje Cię pytanie – kto w przypadku Twojej śmierci odziedziczy mieszkanie, które zakupiłeś na swoją jednoosobową działalność gospodarczą? Zwłaszcza, że podpisałeś z żoną intercyzę, a więc panuje pomiędzy wami rozdzielność majątkowa. Czy z takim trudem wypracowany przez Ciebie majątek, przypadnie jej w udziale? Tak, czy inaczej, najpierw musisz sobie odpowiedzieć na pytanie…

Czy przedsiębiorstwo wchodzi w skład spadku?

Samo pojęcie „przedsiębiorstwa” jest bardziej skomplikowane, niż myślisz. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, jest ono zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej i obejmuje w szczególności:

• indywidualizujące go lub jego wyodrębnione części oznaczenie, którym jest nazwa przedsiębiorstwa, czyli popularna „firma”,
• własność należących do niego nieruchomości lub ruchomości, w tym wszelkich urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości, na przykład użytkowanie wieczyste czy zastaw,
• prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nich, które wynikają z innych stosunków prawnych,
• wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne,
• koncesje, licencje i zezwolenia,
• patenty i inne prawa własności przemysłowej,
• majątkowe prawa autorskie i prawa pokrewne o takim charakterze,
• tajemnice przedsiębiorstwa,
• księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Wszystkie te składniki wchodzą w skład spadku po zmarłym przedsiębiorcy, gdyż stanowi on ogół praw i obowiązków majątkowych, przysługujących spadkodawcy w chwili jego śmierci i podlegających dziedziczeniu. Jest to tzw. masa spadkowa.

Spadek stanowią więc przysługujące spadkodawcy:

• aktywa, a więc czynne zasoby majątkowe w postaci, na przykład nieruchomości, w tym mieszkanie firmowe, gotówki, akcji, mienia prowadzonego przedsiębiorstwa, etc.,
• pasywa, czyli zobowiązania o charakterze majątkowym, tzw. długi spadkowe, takie jak kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe, także te, które są związane z wykonywaną przez zmarłego działalnością gospodarczą.

W tym miejscu trzeba uczynić ważne zastrzeżenie – dziedziczenie zapewnia przejście na spadkobierców majątku firmy, jednakże nie zapewnia dalszego jej istnienia, poprzez kontynuację jej działalności pod tym samym szyldem. Śmierć przedsiębiorcy powoduje bowiem wygaśnięcie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej.

Jest na to jeden sposób – ustanowienie przez spadkodawcę tzw. zarządu sukcesyjnego, o czym szczegółowo pisałem w artykule pt. „Czy jest możliwe dziedziczenie jednoosobowej działalności gospodarczej w konkubinacie?” LINKKKKKK

Jakie są zasady dziedziczenia majątku firmy przez współmałżonka?

Polskie prawo przewiduje dwa porządki dziedziczenia:

• testamentowy,
• ustawowy.

W pierwszym z nich decyduje suwerenna wola spadkodawcy wyrażona w sporządzonym przed śmiercią testamencie, w drugim zaś przepisy Kodeksu cywilnego. Który sposób sukcesji będzie zastosowany, rozstrzyga sam spadkodawca, gdyż jeśli sporządzi on ważny, a więc zgodny z obowiązującymi przepisami prawa testament, wówczas dziedziczenie odbędzie się na zasadach i w kolejności określonej właśnie w jego treści. Jeśli nie – wówczas zastosowanie znajdą zasady dziedziczenia ustawowego.

Dziedziczenie testamentowe

Jeśli chcesz, aby małżonek w całości odziedziczył majątek firmy powinieneś sporządzić testament, w którym wskażesz go jako jedynego spadkobiercę, a więc powołasz do całości spadku. Co istotne, gdy spadkodawca w treści testamentu wskazał pewną osobę, która dziedziczy po nim przedmioty majątkowe, a wyczerpują one prawie całą wartość spadku, to w razie wątpliwości traktuje się ją nie jako zapisobiercę, lecz spadkobiercę powołanego do całej schedy.

Musisz także wiedzieć, że testament nie musi obejmować całego majątku spadkodawcy, może on bowiem rozporządzić tylko częścią swoich aktywów, na przykład właśnie majątkiem prowadzonego przez Ciebie przedsiębiorstwa. W takim przypadku, w odniesieniu do pozostałej części masy spadkowej, zastosowanie będą miały zasady dziedziczenia ustawowego.

Zaznaczyć należy, że aby sporządzić ważny testament, musisz dysponować tzw. zdolnością testowania. Musisz więc:

• posiadać pełną zdolności do czynności prawnych, a więc mieć ukończone osiemnaście lat i nie być ubezwłasnowolniony w żadnym stopniu, a więc całkowicie lub częściowo,
• mieć możliwość złożenia swobodnego oświadczenia woli, wolnego od jakichkolwiek zewnętrznych nacisków, gdyż nie możesz działać pod wpływem błędu czy groźby,
• sporządzić swoją ostatnią wolę w sposób w pełni świadomy, a więc być wolny od wszelkich wad swojego stanu psychicznego.

Zapis

Innym sposobem przekazania majątku przedsiębiorstwa Twojej żonie, bez „eliminacji” innych spadkobierców, jest uczynienie przez Ciebie:

• zapisu testamentowego, zwanego zapisem zwykłym,
• zapisu windykacyjnego.

Pierwszy z nich polega na tym, iż spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę testamentowego albo ustawowego do określonego świadczenia majątkowego na rzecz wskazanej osoby – tzw. zapisobiorcę – w tym przypadku Twojej żony. Obowiązek spełnienia określonego świadczenia może zostać nałożony także na osobę uprawnioną z tytułu zapisu – jest to tzw. zapis dalszy.

Skutkiem prawnym ustanowienia przez Ciebie zapisu zwykłego jest powstanie w chwili otwarcia spadku stosunku zobowiązaniowego pomiędzy spadkobiercą lub zapisobiorcą obciążonym zapisem a zapisobiorcą, a więc Twoją „lepszą połową”. Oznacza to, że nie powodują one natychmiastowego przejścia własności majątku przedsiębiorstwa na uprawnionego. Zapisobiorca więc może jedynie żądać ich przeniesienia na siebie przez spadkobiercę.

Z kolei zapis windykacyjny umożliwia Ci podjęcie decyzji o podziale spadku, poprzez konkretne wskazanie, jakie przedmioty przypadną określonym osobom. Tym samym, możesz uczynić jego przedmiotem właśnie majątek Twojego przedsiębiorstwa. Zapisobiorca, a więc Twoja żona, nabywa je już z chwilą otwarcia spadku, wywołuje on więc niejako bezpośredni skutek. Zastrzec przy tym należy, iż będzie ona musiała jeszcze złożyć, podobnie jak spadkobierca, oświadczenie co do przedmiotu zapisu w okresie sześciu miesięcy od chwili, gdy dowiedziała się o ustanowionym na jej rzecz zapisie windykacyjnym. Jeżeli do tego nie dojdzie, zapisobiorca jest traktowany tak, jakby zapis przyjął. Musisz pamiętać o tym, iż aby dokonać skutecznie zapisu windykacyjnego, testament musi być sporządzony w formie aktu notarialnego.

Dodać trzeba, że dokonując zapisu windykacyjnego, możesz powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu przedsiębiorstwem do czasu jego objęcia we władanie przez swoją żonę.

Dziedziczenie ustawowe

Porządek dziedziczenia ustawowego określony jest nie wolą spadkodawcy, ale przepisami Kodeksu cywilnego. Zachodzi ono wtedy, gdy:

• spadkodawca nie sporządził testamentu,
• testament obejmował jedynie część majątku spadkowego,
• spadkobiercy testamentowi spadek odrzucili,
• testament powstał, jednak został uznany za nieważny.

Spadkobiercy ustawowi są podzieleni na grupy dochodzące kolejno do dziedziczenia. Powinieneś przy tym wiedzieć, że małżonek spadkodawcy zajmuje pozycję uprzywilejowaną w pod względem zasad dziedziczenia oraz wielkości udziału w spadku.

I tak:

• w pierwszej kolejności powołane do spadku są z dzieci spadkodawcy oraz pozostający przy życiu małżonek. Dziedziczą oni, co do zasady, w częściach równych, ale udział przypadający małżonkowi nie może wynosić mniej niż jedną czwartą całości spadku,
• jeżeli spadkodawca nie pozostawił zstępnych, do dziedziczenia po nim dochodzi małżonek oraz rodzice,
• w przypadku, gdy choćby jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, to jego udział w spadku przypada rodzeństwu spadkodawcy, zarówno przyrodniemu jak i rodzonemu. Z kolei, jeżeli któreś z rodzeństwa nie dożyłoby otwarcia spadku to udział przypada jego zstępnym,

przy czym, wielkość udziału małżonka dziedziczącego w zbiegu z rodzicami bądź rodzeństwem spadkodawcy wynosi jedną drugą całości spadku.

Czy małżonek może zostać jedynym spadkobiercą ustawowym?

Taka sytuacja może mieć miejsce, jednak jest bardzo rzadka. Małżonek odziedziczy bowiem cały spadek jedynie w przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawi po sobie zstępnych, rodziców ani rodzeństwa i nie występują też ich zstępni.

Testament czy ustawa?

Możesz zastanawiać się, co jest z Twojego punktu widzenia lepsze – sporządzenie przez Ciebie testamentu, czy też zdanie się na dziedziczenie ustawowe?

Otóż, w przypadku dziedziczenia testamentowego Ty, jako przedsiębiorca, masz pełną kontrolę nad tym, komu i jaką część majątku pozostawisz. Tymczasem, gdy dochodzi do dziedziczenia ustawowego, krąg spadkobierców zostaje wskazany dopiero w dniu otwarcia spadku, a więc Twojej śmierci. Co więcej, jeżeli pomiędzy spadkobiercami ustawowymi nie ma jednomyślności i nie wyrażą oni dobrowolnie zgody na przypisanie Twojej żonie majątku przedsiębiorstwa, podział spadku i przyznanie w jego wyniku poszczególnych składników masy spadkowej określonym osobom, zależy wyłącznie od decyzji sędziego. Tym samym, Twoja żona, może po prostu nie otrzymać składników majątkowych związanych z wykonywaną przez Ciebie działalnością gospodarczą, w tym mieszkania firmowego, które niewątpliwie ze względu na swoją wartość będzie łakomym kąskiem.

A co z zachowkiem?

Sporządzenie przez Ciebie testamentu wiąże się z pewnym istotnym zagrożeniem. Stanowi go tzw. zachowek.

Zastanawiasz się, co to jest?

Otóż zachowek jest instytucją prawa spadkowego, mającą na celu ochronę najbliższych krewnych spadkodawcy, przed dokonywaniem przez niego rozporządzeń swoim majątkiem, które byłyby sprzeczne z ich interesami.

Jego istota polega na tym, że zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z tytułu dziedziczenia ustawowego, należy się połowa wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy spadkobraniu na tej podstawie. Udział ten ulega powiększeniu do wartości dwóch trzecich, w przypadku, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni.

Jak tego uniknąć, tak aby żona nie musiała dokonać odpowiednich spłat na rzecz wymienionych powyżej osób?

Musiałbyś się zdecydować na ich wydziedziczenie, które z punktu widzenia prawnego stanowi pozbawienie przez spadkodawcę, prawa do zachowku osób, które są powołane do jego otrzymania.

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, wydziedziczenie jest możliwe jedynie, gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

W jaki sposób można dokonać wydziedziczenia?

Wydziedziczenie może zostać dokonane tylko i wyłącznie w testamencie, poprzez złożenie przez testatora odpowiedniego oświadczenia woli. Trzeba przy tym pamiętać, że przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu i zostać szczegółowo opisana.

Musisz przy tym wiedzieć, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Czy rozdzielność majątkowa wpływa na dziedziczenie spadku?

Odpowiedź na tak zadane pytanie, jest bardzo krótka – rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami, ustanowiona tzw. intercyzą, a więc umową majątkową, nie wpływa w żaden sposób na dziedziczenie pomiędzy małżonkami. Oznacza to, że współmałżonek, który pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej, uprawniony jest do dziedziczenia majątku wchodzącego w skład odrębnego majątku osobistego drugiego z nich. Oczywiście dotyczy to także składników majątkowych prowadzonego przez Ciebie przedsiębiorstwa, nie wyłączając należącego do nich mieszkania kupionego na firmę.

Autor: Kancelaria Piotr Kaczmarek i Partnerzy www.adwokatgd.pl